प्रवासी नेपालीहरु माझ जनकार्य: सम्भावना र चुनौतिहरु

भानु पौड्याल

नेपालीहरु आर्थिक, सामाजीक र राजनैतिक कारणले बाहिरिने प्रकृया बढ्दो छ। राष्ट्रसंघका अनुसार, सन १९९० मा २.३ प्रतिशत नेपालीहरु बिदेसिएका थिए भने सन् २००५ सम्म अएपुग्दा यो सङ्ख्या बढेर जनसङ्ख्यको ३.० प्रतिशत पुगिसकेको थियो। नेपालमा अवस्था यथावत रहेमा २०१० मा देश छोड्ने नेपालीहरु सम्पूर्ण जनसङ्ख्याको ३.२ प्रतिशतको हाराहारीमा हुने छ। त्यसैले नेपाललाई माया गर्दछौं भन्नेहरुले यी प्रवासिन बाध्य नेपालीहरु को चासोलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्न सक्नु पर्दछ।

नेपालीहरु बाहिरिनुका धेरै कारणहरु मध्ये राजनैतिक बिसङ्गतीले जन्माएका आर्थिक, सामाजीक र राजनैतिक अप्ठाराहरु प्रमुख कारण हुन भन्ने कुरा राजनैतिक सरणार्थीहरुको सङ्ख्यामा भएको आश्चर्यजनक बृद्धिले उजागर गर्दछ। सन् १९९० मा नेपाली राजनीतिले एउटा प्रमुख फड्को मार्दा समेत बिदेशिनेहरुको सम्पूर्ण सङ्ख्यको ४% मात्र राजनैतीक सरणार्थी थिए भने १९९५ मा यो सङ्ख्या बढेर सर्वाधिक १९.८% पुग्यो, सन २००० मा सरणार्थीहरुको सङ्ख्या १९९५ तुलनामा घटेर १७.९% पुग्यो, र २००५ मा १५.४%। स्मरण रहोस १९९५ मा माओबादी जनयुद्धले आकारै लिएको थिएन। यि तथ्यांकहरुले नेपालीहरु पलायन हुनुमा माओबादी जनयुद्धले जन्माएका कठिनाइहरु प्रमुख नभएर भन्दा राज्यसत्ताले जनताका आकांक्षाहरु पुर्ति गर्न नसक्नु हो भन्नेकुरा प्रष्ट पार्दछ। यसले के पनि प्रमाणित गर्दछ भने यस अवधीमा प्रवासिएका बहुसङ्ख्यक नेपालीहरु नेपालको राज्यसत्तासंग असन्तुष्ट छन।

यस्तो अत्यधिक प्रवासनको लहरका वाबजुद, यो पनि भन्न सकिन्छ कि, परिवार जनलाई पैसा पठाउनुलाई नेपाललाई सहयोग पुर्यारउने कामको रुपमा नलिने हो भने, समष्ट प्रवासी नेपालीहरु मध्येबाट सारै सानो सङ्ख्या मात्र कुनै न कुनै हिसावले नेपाललाई सहयोग पुर्यानऊने काममा संलग्न छन। यो तथ्यलाई हेर्दा प्रवासी नेपालीहरुबीच जनकार्यमा संलग्नहरुले प्रवासी नेपालीहरुको चिन्ता र चासोका बिषयहरुलाई प्रयाप्त मात्रमा बुझ्न र मुखरित गर्न नसकेको आभास पाउन सकिन्छ। बिकसित देशहरुका श्रमजीबि वर्गहरुको बीचमा राजनीतिलाई लिएर जाने जुन कठिनाई ती देशहरुका नेताहरुले भोगिरहेका छन हाम्रा साथीहरुलाई पनि त्यही समस्य परेको छ। त्यो समस्या हो, तमाम जिन्दगीका समस्याहरुसंग जुझ्दाजुझ्दै पनि आफ्ना भावनाहरु ब्यक्तगर्ने उचित माध्याम श्रमजीबि बर्गलाई उपलब्ध गराउन नसक्नु।

मानिसहरुको जीवनचर्यासंग आफूलाई नजोडिकन उचित माध्याम के हो पत्ता लगाउनु सम्भव छैन। जव उचित माद्याम के हो भन्ने नै थाह छैन भने त्यस्तो माध्याम उपलब्ध गराउन सक्ने कुरै भएन। मलाई लाग्छ, जनकार्यमा संलग्न कार्यकर्ताहरुले भन्दा mysansar.com र saajha.com ले बढी प्रवासी नेपालीहरुलाई गोलबन्द गरेका छन।

हामी बिदेशिएका नेपालीहरु मध्ये कतिले राजनीतिको क्षेत्रमा, कतिले समाज सेवाको क्षेत्रमा, कतिले बिकास निर्माणको क्षेत्रमा र कतिले मानव अधिकारको क्षेत्रमा नेपालको लागि भनेर केही न केही गरिरहेका छौं। आफैंमा नेतृत्व क्षमताको र समाजमा बिस्वासिलो नेतृत्वको अभावमा कतिपय दाजु-भाइ दिदी-बहिनीहरु नेपाल प्रतिको आफ्नो माया र केही गर्न नसकेकोमा भएको कुण्ठा र पिडाबोधलाई लागु पेय पदार्थको बोतलसंग साट्न बाध्य छन। आफूलाई नेतृत्वदायी ठान्ने ब्यक्ती र संगठनहरु भने आफ्नै आग्रह र पूर्वाग्रहका आधारमा एक आपसमा पौंठेजोरी खेल्दैमा ब्यस्त छन।

बिभिन्न देशमा नेपाली काँग्रेसका जनसम्पर्क समितिहरु, एमालेका यस्तै समितिहरु र माओबादीका जनप्रगतिशील मन्चहरु कार्यरत छन्। यस्ता संगठनहरुलाई कोइरालाबादी र कोइराला बिरोधी, खनालबादी र ओलीबादी अनि क्रान्तीकारी र सुधारबादीहरु बीचको झगडा मिलाउनै फूर्सद छैन, कहांबाट हेरुन प्रवासी नेपालीहरुको समस्या? कसरी देखुन जनताहरुलाई बिदेशिन बाद्य पार्ने देशभित्रका बग्रेलती समस्याहरु?

हालै रबीन्द्र मिश्रले गैह्र आवासीय नेपालीहरुको नाममा कुरा धेरै काम थोरै भयो भन्ने आसयको खुला पत्र लेख्नु भएको थियो, nepalnews.com मा। बिभिन्न ब्यक्तिका भिन्नाभिन्नै प्राथमिकताहरु हुन्छन। तर पनि मलाई मिश्रजीको खुला पत्र मन पर्यो। कतिपयलाई पुस्तकालयको बिकास मन पर्ला; अरुलाई शिक्षाको बिकास मन पर्ला; कतिपय भौतिक संरचनाको बिकासमा लाग्लान; सिमित मानिसहरु केही न केही गरिरहेकै छन। राजनीति गर्ने वा मानव अधिकारका कुरा गर्नेहरु के बिकासका बिरोधी हुन? होइन भने नेपालको लागी केही गरिरहेका मानिसहरुलाई साथ दिनु अधिकारकर्मी र राजनैतिककर्मीहरुको कर्तब्य होइन र? के हामी हाम्रा कुराहरुलाई कामले पुष्टी गर्न सक्दैनौं?

राजनीति र मानव अधिकारको कुरा गर्ने हो भने हामी मध्ये सबैको प्राथमिकता देश भक्ति र भ्रष्टचारको अन्त्य हुन सक्दछ; बहुसङ्ख्यकको प्राथमिकता बिधिको सासन हुन सक्दछ; त्यो भन्दा अलि कमको प्राथमिकता सामाजीक सुरक्षा युक्त सासन ब्यबस्था हुन सक्छ; हामी मद्ये ठुलै सङ्ख्या कुनै न कुनै रुपको समाजबाद चाहला; समाजबाद र साम्यबादको लक्ष लिएकाहरु पनि प्रशस्तै छन।

काँग्रेस, एमाले, सुधारबादी, क्रान्तिकारी आदी सबैलाई देशको माया र भ्रष्टाचार ऊन्मुलनको चाहना त होला नै। बिधिको साशन त अहिलेको सर्वस्विकृत मन्त्र नै भयो। के यी बूँदाहरुमा सबै सहमतहरुको सझा कार्यक्रम र साझा संगठन निर्माण गर्न सकिंदैन? अहिलेको नेपालमा सामाजीक सुरक्षा युक्त सासन ब्यवस्था, कुनै पनि खाले समाजबाद, बिधिको सासन, जे भएपनि सबै प्रगतिशील कदम नै हुन।

कमरेड माओले क्रान्तीका ३ जादुगरी हतियार मध्ये सम्युक्त मोर्चा पनि एक भन्नु भएको छ। माओले भन्नुभएको संयोक्त मोर्चा भनेको नेपालमा मसाल, एकता केन्द्र र माओबादीले बनाएजस्तो कम्युनिष्ट पार्टीको भातृ संगठनको कुरा गर्नु भएको होइन। यस्तो मोर्चा भनेको खास समाजमा बिद्यमान प्रगतिशील बर्गहरुको सम्युक्त मोर्चा हो। कुनैपनि समाजमा बिभिन्न स्तरमा अग्रगामी सोच राख्ने र यस्तो परिवर्तनकोलागी संघर्षरत सम्पूर्ण ब्यक्तीहरु र समूहहरु आफ्नो अग्रगामी सोचको हदसम्म प्रगतिशील हुन। यस अर्थमा बिभिन्न बूँदाहरु र तहहरुमा सम्युक्त मोर्चाको बिकास गर्नु भनेको लक्षित परिवर्तनलाई नगिच ल्याऊन सहयोग पुर्याऊनु नै हो। देश भित्र बिभिन्न राजनैतिक दलहरुले बनाएका सम्युक्त मोर्चाहरु दलको भातृ संगठनमा परिवर्तन भएपनि बिदेशमा बस्नेहरुले स्वतस्फूर्त मोर्चाहरु निर्माण गरेर उदाहरण बन्न र लक्ष प्राप्तिलाई सजिलो बनाऊन सहायकको भूमिका खेल्न सक्दछन।

कुण्ड कुण्ड पानी मुण्ड मुण्ड बुद्धि भनेझैं ईमान्दारीपूर्वक आमुल परिवर्तनको लक्षमा अगाडी बडेका मानिसहरुमा पनि कार्यनीतिका संबन्धमा बिचारमा बिभिदता आउन सक्दछन। जनबादी केन्द्रीयताको शिद्धान्त लेनिनले प्रत्येक मुण्डका बुद्धिहरुलाई सम्मान गर्दै चुस्त र सक्षम संगठन निर्माण गर्न प्रतिपादन गरेका थिए। ब्यक्ती संगठनको मातहत रहने, तल्लो सांगठानिक निकाय माथिल्लो सांगठानिक निकायको मातहत रहने र अल्पमत को सम्मान र बहुमतको कार्यन्वयन हुने यो प्रकृया आज भोली हरेक किसिमका संगठनहरुमा प्रयोग गरिन्छ। यसको मूल मन्त्र भनेको संगठनको केन्द्रीकरण र बिचारको बिभिदता हो। संस्कृतिक क्रान्तिकालको चिनिया कम्यनिष्ट पार्टीलाई छोडेर, लेनिन पछिका प्राय सबै कम्युनिष्ट पार्टीहरुमा जनबादी केन्द्रीयताको ब्यबहारिक प्रयोग नेतृत्व गर्ने ब्यक्तिको स्वछन्दताका रुपमा देखिए पनि ब्यक्ती संगठनको मातहत रहने भएकोले नेतृत्वको तानाशाही जनबादी केन्द्रीयताको सिद्धान्त र स्वयम् लेनिनबादको बेइज्जती हो। यसर्थ, सम्पूर्ण प्रगतिशील बर्गहरुको संयुक्त मोर्चा बन्न सक्छ भने समान लक्ष राख्ने भिन्नाभिन्नै कार्यनीतिका पक्षधरहरुको बीचमा सहमती र सहकार्यको वातावरण नबन्नु भनेको लक्ष प्रप्तीको बाटोमा पर्खाल खडा हुनु हो। यदी कार्यनैतिक बिमती लक्षलाई दिग्भ्रमित गर्न ऊठाइएको हो भन्ने कुरा प्रमाणीत भएमा उठाउने पक्षलाई सत्रुवत ब्यबहार गरिनु पर्दछ; अन्यथा कार्यनैतिक बिबादले बिबादित पक्षको बीचमा सहमती र सहकार्यको बातावरण धुमिल्यउनु हुँदैन। संस्कृतका गुरुहरुले त्यसै भनेका छैनन "बादे बादे जायते तत्व बोध:"।

ऊपरोक्त अनुच्छेदकै प्रसङ्गमा माओको सयौं फूलहरुलाई फूल्न दिनु पर्ने उक्तिलाई पनि बिर्सन मिल्दैन। "महान अग्रगामी फड्को" को असफलताले उजागर गरेको चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीमा बिकसित नोकरशाही तन्त्र (जुन नेपाली साम्यबादी दलहरुमा क्रान्तीको बिजय पहिलेनै बेलाबेलामा देखिने गर्दछ) लाई परास्त गरेर बास्तविक जनतन्त्रलाई स्थापित गर्न छेडिएको सांस्कृतिक क्रान्तीको मुखमा कमरेड माओले यो कुरा भन्नु भएको थियो। वास्तवमा माओका अन्य धेरै निर्देशनहरुको साथसाथै यस उक्तीले सर्वसाधारण जनताहरुलाई स्थानीय र केही हद सम्म केन्द्रीय नेतृत्व बिरुद्ध लड्न प्रेरीत गरेको थियो। सांस्कृतिक क्रान्तीको समयमा चिनका गाउंहरुमा चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीको स्थानिय नेतृत्व र केही हद सम्म केन्द्रीय नेतृत्वको एउटा पक्षको बिरुद्धमा स्वतन्त्र प्रगतिशील समूहहरुको उत्थान र नेतृत्वमाथिको कव्जा यो बिचारको बहुलताको प्रोत्साहन बिना सम्भव थिएन। यसर्थ, बिचारको बहुलता र संगठनको एकात्मकता लेनिनबाद र माओबादले देखाएको जनबादी केन्द्रीयताको बाटोमा एउटा चम्किलो प्रकाश हो। माओका केन्द्रीय कार्यलयमा बिष्फोट गर्ने आह्वान र सयौं फूलहरुलाई फूल्न दिनु पर्ने निर्देशनहरुले नेतृत्वले क्रान्तीलाई धोका दिएको खण्डमा कार्यकर्ताहरुको बिद्रोहको अधिकारलाई जनबादी कन्द्रीयताको अनुसासनले छेक्न नसक्ने वास्तविकतालाई पनि पुष्टी गर्दछन।

माथिका तिनवटा अनुच्छेदहरुबाट प्रमाणित गर्न खोजिएको कुरा के हो भने, विचारको बिभिदतालाई सम्मान गर्ने, छलफल र बादबिदलाई समग्र बिकासकोलागि अपरिहार्य द्वन्दको रुपमा स्वीकर्ने र सकेसम्म धेरै तत्कालिन स्थान, समय र परिस्थितिका प्रगतिशील शक्तिहरुलाई निम्नतम साझा कार्यक्रमको आधारमा संगठित गर्ने प्रकृयालाई कार्यान्वयन नगर्ने हो भने यथास्थितिको प्रगतिशील परिवर्तन सम्भव छैन। कुनै पनि कुरालाई कर्यान्वयन गर्नु पूर्व त्यसलाई समग्रमा बुझ्नु, आत्मासात गर्नु र जीवन दर्शन बनाऊनु आवस्यक हुन्छ। तसर्थ, बर्सेनी बिदेशिने राजनैतिक र आर्थिक रुपले महत्वपूर्ण दक्ष र कर्मठ तर देशको यथास्थितिबाट असन्तुष्ट प्रवासी नेपालीहरु माझ बिभिन्न तहमा राजनैतिक रुपले भिन्नाभिन्नै, तर, प्रगतिशील उद्धेश्यहरु परिपूर्तीकालागि सहायक संगठन हरुको निर्माण, परिचालन र बिकास आजको आवश्यकता हो।

समाज परिवर्तनको सर्वोच्च र क्रान्तिकारी दिशाको बिकास गर्नु प्रत्येक क्रान्तिकारीको अपरिहार्य जिम्मेवारी हो। देशका समस्याहरुको अल्पकालीन निकास खोज्नेहरुसंग दीर्घकालीन र समतामूलक निकासको सवालमा कुनै संझौता हुन सक्दैन। समस्याको अल्पकालिन, टालटुले र प्रकारान्तमा प्रत्युद्पादक समाधानका पक्षपाती बिचार र यस्ता बिचारका सम्पूर्ण पक्षपातीहरुबिरुद्ध शैद्धान्तिक र रणनैतिक संघर्षलाई निर्मम ढंगले अगाडी बढाऊनु पर्दछ। तर, समयले समाजको सकारात्मक परिवर्तनकोलागि बिभिन्न तहबाट एकिकृत र प्रगतिशील आन्दोलनको माग गरिरहेको बेलामा हामीहरु भने क्रान्तीकारी र सुधारवादीको बिवादमा सामूहिक लक्षकोलागि संघर्ष अगाडी बढाउन सम्युक्त मोर्चा निर्माण गर्ने तत्कालीन कार्यभारलाई एकातिर पन्छाउन सक्दैनौ। हामी हाम्रो दुइ लाइनको संघर्षलाई आ-आफ्नो क्षेत्रबाट अगाडी बढाऊदै गरौंला। तर, यस संघर्षको सिलसिलामा हामी देशका जल्दाबल्दा समस्यालाई एकातिर पन्छाउन सक्छौं र?

कार्यकर्ता र सर्वसाधारण श्रमजीबिहरु बीच नङ र मासुको सम्बन्ध नभइ जनकार्य अगाढी बढ्न सक्दैन। तसर्थ, प्रवासी नेपाली विकासे, मानव अधिकारवादी र राजनैतिक कार्यकर्तहरुको तत्कालिन कार्यभार भनेको प्रवासी नेपालीहरुको बीचमा ऊनिहरुको सामाजीक, आर्थीक र राजनैतीक गुनासाहरुलाई ब्यक्त गर्ने उपयुक्त माध्यमहरु पुर्या उनु, गुनासाहरुको पहिचान गर्नु र ऊक्त गुनासाहरुलाई प्रगतिशील परिवर्तनको पक्षमा परिचालित गर्नु हो। यसो गर्नकोलागि online forums, mailing lists, blogs र जनचाहना अनुसारका स्थानीय, क्षेत्रीय र अन्तरदेशीय भौतिक संगठनहरु निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ। भइरहेका संगठनहरुमाथी सकारात्मक सहभागितालाई बढाएर लैजानु प्रगतिशील कार्यकर्ताहरुको थप कार्यभार हो।

नेपालीमा प्रचलित एऊटा उखान छ -- तित्राको मुखै बैरी। हामी मध्ये कतिपयले सही काम गर्दा गर्दै पनि जनसम्पर्कहरु गुमाउंदै गएका छौ; आफूलाई अति राजनीतिकरण गर्नाले। मेरो गाउंमा एकजना सारै छरिता दाई हुनुहुन्थ्यो, समाजमा जस्तो समस्यापरे पनि समाधानकोलागि अग्रसर भईहाल्ने। त्यसैले वहां लोकपृय पनि हुनुहुन्थ्यो।१९९० को परिवर्तन पछि स्वाभविक रुपमा वहांले पनि एउटा राजनैतिक दल समाऊनु भयो। वहांको सधै सकृय रहने बानि; अव के चाहियो र? धारा-पंधेरा, बिबाह-बर्तबन्ध, मरौ-परौ सबै ठांउमा राजनैतिक कुरा। सधै कसैलाई तान्ने, कसैलाई परिचालित गर्ने कसैसंग गरमागरम बहस गर्ने खसखस। हुदा हुदा यस्तो स्थिति आयो कि मनमनै वहांलाई सम्मान गर्नेहरु पनि वहांबाट तर्केर हिंड्न थाले; बेमौसमको राजनीतिबाट बच्न। हामीले यी दाईको अनुभवबाट सिक्नु पर्दछ। नेपालमा बस्ने नेपालीहरु भन्दा प्रवासमा बस्ने बहुसङ्क्यक नेपालीहरु धेरै ब्यस्त छन। ऊनिहरुसंग बेमौसमको राजनीति र कुसमयको समाजसेवा धान्ने न त फूर्सद छ न इच्छाशक्ति। त्यसैले हामीले आफ्नो ईच्छामा जनसमुदायमा राजनीति वा सामाजीक कार्य लिएर जानुको सट्टा ऊनिहरुको ईच्छामा आफूलाई ढाल्न सक्नु पर्दछ।

मानिसको मन कर्मले जितिन्छ बोलिले होइन। लगभग ३% को दरले बढीरहेको प्रवासी नेपाली समुदायलाई सेवा पुर्याउने र ऊनिहरुमा निहित ऊर्जा र असन्तुष्टीलाई प्रगतिशील परिवर्तन तर्फ डोर्यावने हो भने हामीले काम गरेर देखाउनु पर्दछ। भारतीय ज्यादती बिरुद्ध अन्तरराष्ट्रीय दिवस, कपिलवस्तु दिवस, नेपालको बिकासमा लागेका बिकासे संस्थाहरुलाई सहयोग र स्थानीय नेपाली संघ-संस्थाहरुमा सकारात्मक संलग्नता जस्ता कामहरु -- जसमा धेरै साथीहरु संलग्न हुनुहुन्छ -- सकारात्मक कदमहरु हुन। कतिपय अवस्थामा स्वतस्फूर्त र कतिपय अवस्थामा संगठित देखिएका यस्ता कदमहरु हरुलाई संगठित र एकिकृत ढंगले अगाडी बढाऊनु आजको आवश्यकता हो। यस्ता सम्युक्त मोर्चाहरु निर्माण गरेर अघि बढ्ने हिम्मत हामीमा छ भने, सबै भन्दा पहिले बिरोधी बिचार बोक्नेहरुसंग मित्रता बढाऊने र परस्पर बिरोधी बिचारका सम्बाहकहरु बीच साझा र सापेक्षित रुपमा प्रगतिशील चासोहरु पत्ता लगाउने काम गरिनु पर्दछ, जसले संगठन निर्माण र बिकासमा पूर्वाधारको काम गरोस। अस्तु।

शन्दर्भ सामाग्रीहरु

http://esa.un.org/migration/p2k0data.asp - [Viewed on October 23, 2009]

http://www.nepalnews.com/main/index.php/-guestcolumn/1859-open-letter-to-non-resident-nepalis.html - [Viewed on October 23, 2009]

The Unknown Cultural Revolution—Life and Change in a Chinese Village: Dongping Han, Monthly Review Press, 2008
पहिले ऐक्यबद्धताको वेव संस्करणमा प्रकासित भइसकेको